Farmasötik taşıyıcı madde, diüretik ve düşük kalorili tatlandırıcı olarak kullanılan şeker alkolü
Mannitol (C₆H₁₄O₆, CAS No: 69-65-8), altı karbonlu bir şeker alkolüdür (poliol). Doğal olarak birçok bitki ve algde bulunur ve endüstriyel olarak fruktozun hidrojenasyonu ile üretilir. Beyaz kristal toz formunda bulunur ve suda orta derecede çözünür.
Mannitol, farmasötik endüstrisinde tablet ve kapsüllerde taşıyıcı madde olarak, intravenöz çözeltilerde osmotik diüretik olarak ve gıda endüstrisinde düşük kalorili tatlandırıcı olarak kullanılır. USP, BP, EP ve Food Grade gibi çeşitli farmakope standartlarında üretimi yapılır.
Mannitol'ün çok çeşitli farmasötik, gıda ve endüstriyel uygulamaları bulunmaktadır:
Tablet ve kapsül üretiminde dolgu maddesi olarak yaygın kullanılır. Düşük higroskopik özelliği sayesinde nem hassas ilaçlar için idealdir. Çözünme hızını artırır ve tablet sertliğini iyileştirir.
İntravenöz uygulamada osmotik diüretik olarak kullanılır. Beyin ödemi, glokom ve akut böbrek yetmezliği tedavisinde idrar çıkışını artırmak için kullanılır. Renal perfüzyonu korur.
Düşük kalorili tatlandırıcı olarak diyet ürünlerinde, şekerlemelerde ve sakızlarda kullanılır. Şekerin yaklaşık %50-70'i kadar tatlılığa sahiptir ve kalorisi düşüktür (1.6 kcal/g).
Diş macunlarında tatlandırıcı ve nem tutucu olarak kullanılır. Ağızda ferahlık hissi verir ve diş macununun stabilitesini artırır. Şekersiz sakızlarda da yaygındır.
Böbrek fonksiyon testlerinde ve akciğer fonksiyon testlerinde tanı aracı olarak kullanılır. Vücut sıvı kompartmanlarının değerlendirilmesinde yardımcı olur.
Plastik ve reçine üretiminde, patlayıcı endüstrisinde ve bazı kimyasal sentezlerde başlangıç maddesi olarak kullanılır. Ayrıca mikrobiyolojik kültür ortamlarında karbon kaynağıdır.
| Özellik | Değer | Birim | Test Metodu |
|---|---|---|---|
| Kimyasal Adı | Mannitol | - | - |
| Diğer Adlar | D-Mannitol, Manita, E421 | - | - |
| CAS Numarası | 69-65-8 | - | - |
| EC No | 200-711-8 | - | - |
| E Kodu | E421 | - | - |
| Formül | C₆H₁₄O₆ | - | - |
| Moleküler Ağırlık | 182.17 | g/mol | - |
| Görünüm | Beyaz kristal toz veya granül | - | Görsel |
| Koku | Kokusuz | - | - |
| Tat | Hafif tatlı, serinletici | - | - |
| Safiyet (USP/BP/EP) | ≥98.0 | % | USP/BP/EP |
| Yoğunluk | 1.52 | g/cm³ | USP |
| Erime Noktası | 166-169 | °C | USP |
| pH Değeri (10% sol.) | 5.0-7.5 | - | USP |
| Çözünürlük (Su, 20°C) | 220 | g/L | USP |
| Nem İçeriği | ≤0.5 | % | Karl Fischer |
| Özgül Dönme (20°C) | +23.3° ila +24.3° | ° | USP |
| Redükleyici Maddeler | ≤0.3 | % | USP |
| Kurşun (Pb) İçeriği | ≤1.0 | mg/kg | USP |
Tehlikesiz Farmasötik Sınıf
Mannitol doğal olarak parçalanabilen bir maddedir ve çevre için düşük risk taşır. Su kaynaklarına karıştığında mikrobiyal aktivite ile parçalanır. Toksik etkisi yoktur ve biyolojik arıtma sistemlerinde kolayca parçalanabilir. Yüksek konsantrasyonlarda sucul ortamlarda biyolojik oksijen ihtiyacını artırabilir.
Mannitol, düşük higroskopik özelliği, iyi akışkanlığı, nötr tadı ve farmasötik uyumluluğu nedeniyle tablet ve kapsül üretiminde ideal bir taşıyıcı maddedir. Nem hassas aktif maddeler için özellikle uygundur ve tabletlerin çözünme hızını artırır. Ayrıca intravenöz çözeltilerde osmotik diüretik olarak kullanılır.
Mannitol, böbrek tübüllerinde geri emilmez ve osmotik basınç oluşturarak suyun geri emilimini engeller. Bu şekilde idrar çıkışını artırır (diürez). Beyin ödemi, glokom ve akut böbrek yetmezliği gibi durumlarda vücuttan fazla sıvının uzaklaştırılması için kullanılır.
Mannitol (%50-70 tatlılık) sorbitole (%60 tatlılık) göre daha az tatlıdır. Mannitol daha düşük higroskopiktir ve nemi daha az çeker. Farmasötik uygulamalarda mannitol daha yaygın olarak taşıyıcı madde olarak kullanılırken, sorbitol daha çok tatlandırıcı olarak tercih edilir. Mannitolün kalorisi (1.6 kcal/g) sorbitolden (2.6 kcal/g) daha düşüktür.
Evet, mannitol düşük glisemik indeksi nedeniyle kontrollü miktarlarda diyabetikler tarafından kullanılabilir. Ancak kan şekeri üzerinde tamamen etkisiz değildir ve tüketim miktarına dikkat edilmelidir. Diyabetik ürünlerde genellikle diğer tatlandırıcılarla kombine edilerek kullanılır.
Yüksek dozlarda mannitol, dehidrasyona, elektrolit dengesizliğine ve osmotik diüreze neden olabilir. Oral yoldan yüksek miktarlarda alındığında gaz, şişkinlik ve ishal gibi gastrointestinal yan etkiler görülebilir. İntravenöz uygulamada infüzyon bölgesinde ağrı ve flebit oluşabilir.