Sorbitol (C₆H₁₄O₆)
Gıda, ilaç, kozmetik ve endüstriyel uygulamalarda kullanılan çok yönlü şeker alkolü
Genel Bakış
Sorbitol (C₆H₁₄O₆, CAS No: 50-70-4), şeker alkolü sınıfından bir bileşiktir. Doğal olarak birçok meyve ve sebzede bulunur, ancak endüstriyel olarak glukozun hidrojenasyonu ile üretilir. Beyaz kristal toz veya şeffaf sıvı formda bulunabilir.
Sorbitol, düşük kalorili tatlandırıcı olarak, nem tutucu ajan olarak ve tekstür düzenleyici olarak yaygın şekilde kullanılır. Diş dostu bir tatlandırıcıdır ve şeker hastaları için uygun bir alternatif sunar. USP, BP, EP ve Food Grade gibi çeşitli farmakope standartlarında üretimi yapılır.
Kullanım Alanları
Sorbitol'ün çok çeşitli endüstriyel, farmasötik ve ticari uygulamaları bulunmaktadır:
Gıda Endüstrisi (E420)
Şekerleme, dondurma, reçel, jöle ve diyabetik ürünlerde tatlandırıcı, nem tutucu ve kıvam arttırıcı olarak kullanılır. Şekerin yaklaşık %60 tatlılığına sahiptir.
Farmasötik Uygulamalar
Şuruplarda tatlandırıcı, tabletlerde bağlayıcı, fitillerde baz madde ve diş macunlarında nem tutucu olarak kullanılır. Ayrıca müshil etkisi nedeniyle laksatif olarak da kullanılır.
Kozmetik Endüstrisi
Nemlendirici kremler, losyonlar, deodorantlar ve diş macunlarında nem tutucu ajan olarak kullanılır. Cildin nem dengesini korur ve ürünlerin raf ömrünü uzatır.
Kimya Endüstrisi
Poliol olarak poliüretan ve reçine üretiminde, ayrıca vitamin C (askorbik asit) sentezinde başlangıç maddesi olarak kullanılır.
Tütün Endüstrisi
Tütün ürünlerinde nem düzenleyici olarak kullanılır. Sigara ve puro tütününün kurumasını önler ve dumanın yumuşaklığını artırır.
Tekstil ve Kağıt Endüstrisi
Nemlendirici ve yumuşatıcı olarak kullanılır. Kağıt ürünlerinde esneklik sağlar ve tekstil ürünlerinde statik elektriği azaltır.
Teknik Özellikler
| Özellik | Değer | Birim | Test Metodu |
|---|---|---|---|
| Kimyasal Adı | Sorbitol / D-Glucitol | - | - |
| CAS Numarası | 50-70-4 | - | - |
| EC No | 200-061-5 | - | - |
| Formül | C₆H₁₄O₆ | - | - |
| Moleküler Ağırlık | 182.17 | g/mol | - |
| Görünüm | Beyaz kristal toz veya şeffaf sıvı | - | Görsel |
| Koku | Kokusuz | - | - |
| Tat | Hafif tatlı, serinletici | - | - |
| Safiyet (USP/BP/EP) | ≥98.0 | % | USP/BP/EP |
| Yoğunluk (20°C, %70 sol.) | 1.29 | g/cm³ | ISO 758 |
| Viskozite (20°C, %70 sol.) | 110 | mPa·s | ISO 3104 |
| Erime Noktası (kristal) | 92-96 | °C | ISO 6321 |
| Kaynama Noktası (%70 sol.) | 105 | °C | ISO 918 |
| pH Değeri (%10 sol.) | 5.0-7.5 | - | ISO 1842 |
| Nem İçeriği (toz) | ≤1.0 | % | Karl Fischer |
| Redükleyici Madde (glukoz olarak) | ≤0.3 | % | USP |
| Ağır Metal İçeriği (Pb) | ≤5 | mg/kg | ISO 172 |
Güvenlik Bilgileri
Tehlike Sembolleri ve İfadeler
Tehlikesiz Biyolojik Olarak Parçalanabilir
Kişisel Koruyucu Ekipman (PPE)
- Toz maskesi (toz formda yüksek konsantrasyonlarda)
- Kimyasala dayanıklı eldivenler (uzun süreli temas durumunda)
- Gözlük (sıçrama riskine karşı)
- Laboratuvar önlüğü veya koruyucu giysi
Depolama Koşulları
- Serin, kuru ve iyi havalandırılan bir yerde saklayın
- Orijinal ambalajında, sıkıca kapalı olarak muhafaza edin
- Depolama sıcaklığı: 15-25°C arası
- Güçlü oksidanlardan uzak tutun
- Nemden koruyun, sıvı formda donmayı önleyin
Yangınla Mücadele
- Yanıcı bir maddedir (yanma noktası: >200°C)
- Yüksek sıcaklıklarda bozunarak tahriş edici gazlar açığa çıkarabilir
- Yangın söndürme için uygun yöntemler: Su spreyi, kuru kimyasal toz, CO₂, köpük
- Büyük yangınlarda su spreyi kullanarak soğutun
Taşıma ve Depolama
Taşıma
- Kapların sıkıca kapalı olduğundan emin olun
- Yüksek sıcaklıklardan ve direkt güneş ışığından koruyun
- Güçlü oksidanlardan ayrı taşıyın
- Dökülme durumunda absorban malzeme bulundurun
- Paslanmaz çelik, polietilen veya cam kaplarda taşıyın
Depolama
- Kuru, serin ve iyi havalandırılan alanlarda saklayın
- Depolama alanında uygun işaretler bulundurun
- Doğrudan güneş ışığından koruyun
- Yerden yüksek raflarda saklayın
- Depolama sıcaklığı 30°C'nin üzerine çıkmamalıdır
Dökülme Durumunda Alınacak Önlemler
- Maruz kalan personeli alandan uzaklaştırın
- Uygun kişisel koruyucu ekipman kullanın
- Döküntüyü absorban malzemeyle (kum, kil, vb.) toplayın
- Dökülen alanı bol su ve sabunla yıkayın
- Atıkları yerel düzenlemelere uygun şekilde bertaraf edin
Düzenleyici Bilgiler
GHS Sınıflandırması
- Tehlike sınıfı: Tehlikesiz
- Göz Tahrişi: Yok
- Deri Tahrişi: Yok
- Solunum Tahrişi: Yok
Önemli Düzenlemeler
- REACH: Kayıtlı
- FDA: GRAS (Generally Recognized As Safe) statüsünde
- EFSA: Gıda katkı maddesi olarak onaylı (E420)
- USP, BP, EP: Farmasötik standartlara uygun
- JECFA: Gıda katkı maddesi olarak onaylı
Uygunluk Sertifikaları
- ISO 9001:2015 Kalite Yönetim Sistemi
- ISO 22000:2018 Gıda Güvenliği Yönetim Sistemi
- GMP (Good Manufacturing Practice)
- USP/BP/EP Farmakope standartları
- Kosher ve Halal sertifikaları mevcuttur
Çevresel Bilgiler
Çevresel Etki
Sorbitol, sucul ortamlarda biyolojik olarak parçalanabilen bir maddedir. Yüksek konsantrasyonlarda biyolojik oksijen ihtiyacı (BOİ) oluşturabilir ancak toksik etkisi düşüktür. Toprak ve suda mikroorganizmalar tarafından hızla metabolize edilir. Çevreye zararlı kalıcı etkileri yoktur.
Biyolojik Parçalanma
- Su: 10 gün içinde %70-90 oranında biyolojik olarak parçalanır
- Toprak: Mikrobiyal aktivite ile hızla parçalanır
- Hava: Fotooksidasyon ile parçalanma olasılığı düşük
Atık Yönetimi
- Tehlikesiz atık olarak sınıflandırılmıştır
- Biyolojik arıtma sistemlerinde işlenebilir
- Kanalizasyona kontrollü şekilde boşaltılabilir
- Büyük miktarlarda atık için geri dönüşüm veya yeniden kullanım düşünülmelidir
- Yerel düzenlemelere uygun şekilde bertaraf edin
Sık Sorulan Sorular
Sorbitol şeker yerine kullanılabilir mi?
Evet, sorbitol şeker yerine kullanılabilen düşük kalorili bir tatlandırıcıdır. Şekerin yaklaşık %60 tatlılığına sahiptir ve kalorisi şekerden daha düşüktür (2.6 kcal/g vs 4 kcal/g). Diyabetik ürünlerde yaygın olarak kullanılır.
Sorbitol'un yan etkileri nelerdir?
Sorbitol, yüksek miktarlarda tüketildiğinde gaz, şişkinlik ve ishal gibi gastrointestinal yan etkilere neden olabilir. Bu etkiler kişiden kişiye değişiklik gösterir ve tolerans geliştirilebilir. Günlük tüketim miktarının 50 gramı geçmemesi önerilir.
Sorbitol ve ksilitol arasındaki fark nedir?
Sorbitol ve ksilitol şeker alkolleri olmasına rağmen farklı özelliklere sahiptir. Ksilitol şekerle aynı tatlılığa sahiptir ve diş dostu özellikleri daha belirgindir. Sorbitol ise daha düşük tatlılığa sahiptir ve daha ekonomiktir. Her ikisi de düşük glisemik indekse sahiptir.
Sorbitol cilt bakımında nasıl kullanılır?
Sorbitol, cilt bakım ürünlerinde nem tutucu ajan olarak kullanılır. Cildin nem dengesini korur, kuruluğu önler ve ürünlerin raf ömrünü uzatır. Losyonlar, kremler ve temizleyicilerde yaygın olarak bulunur.
Sorbitol nasıl saklanmalıdır?
Sorbitol, sıkıca kapalı kaplarda, serin ve kuru bir yerde saklanmalıdır. Direkt güneş ışığından korunmalıdır. Sıvı formda donma noktasının altına düşmemelidir. Toz formda nemden korunmalıdır.